وقتی جنگ تمام نشده، امتحان آغاز میشود
جنگ، تنها جان انسانها را تهدید نمیکند؛ گاه نخستین قربانی آن، عدالت است. عدالتی که باید در سختترین روزها پناهگاه مردم باشد، اما اگر در تصمیمهای اجرایی نادیده گرفته شود، خود به بخشی از بحران تبدیل خواهد شد.
بامداد هشتم مرداد ۱۴۰۵، آسمان خوزستان، هرمزگان و بوشهر تا طلوع آفتاب زیر آتش حملات موشکی بود. صدای انفجار، اضطراب و بیخوابی، میهمان خانههایی شد که فرزندانشان تنها ساعتی بعد باید در آزمون نهایی درس «سلامت و بهداشت» شرکت نمایند. فاصله میان آخرین انفجار و آغاز جلسه امتحان، تنها حدود یک ساعت است؛ فاصلهای کوتاه بر صفحه تقویم، اما فاصلهای عمیق در ذهن نوجوانی که شب را با بیم و هراس به صبح رسانده است. در چنین شرایطی، پرسش اصلی این نیست که آیا آزمون برگزار میشود یا خیر؛ پرسش این است که آیا میتوان از دانشآموزی که شب را با اضطراب و بیخوابی سپری کرده، انتظار داشت در آزمونی سرنوشتساز، عملکردی همتراز با دانشآموزی داشته باشد که در فضایی آرام و امن استراحت کرده است؟ پاسخ این پرسش را نه احساس، بلکه یافتههای روانشناسی و علوم تربیتی میدهند. استرس شدید و کمبود خواب، تمرکز، حافظه، قدرت تصمیمگیری و توانایی یادآوری مطالب را بهطور محسوسی کاهش میدهد؛ بنابراین نتیجه چنین آزمونی، بیش از آنکه نشاندهنده دانش داوطلب باشد، بازتاب شرایط بحرانی تحمیلشده بر اوست.
تلخی ماجرا آنجاست که عنوان این آزمون، «سلامت و بهداشت» است؛ در حالی که بسیاری از دانشآموزان، تنها ساعاتی پیش از برگزاری آن، از ابتداییترین مؤلفههای سلامت روان، یعنی آرامش، احساس امنیت و خواب کافی، محروم بودهاند. چگونه میتوان از نوجوانی که تا سپیدهدم صدای انفجار را شنیده است، انتظار داشت با ذهنی آرام درباره سلامت جسم و روان پاسخ بنویسد؟
مدیریت بحران تنها به حفظ زیرساختها و تأمین امنیت فیزیکی محدود نمیشود؛ حفظ سلامت روان و تأمین فرصتهای برابر آموزشی نیز بخشی از مسئولیت حاکمیت است. انتظار میرود مسئولان آموزشوپرورش، سازمان سنجش و سایر نهادهای مسئول، با تدوین دستورالعملهای روشن برای برگزاری آزمونها در شرایط جنگی، از تکرار چنین تصمیمهایی جلوگیری کنند. تعویق آزمون تا بازگشت آرامش نسبی، امتیاز ویژه نیست؛ حداقلِ اقتضای عدالت آموزشی و احترام به کرامت دانشآموزانی است که هیچ نقشی در ایجاد این شرایط نداشتهاند. به یاد داشته باشیم،تاریخ، تنها درباره جنگها قضاوت نمیکند؛ درباره تصمیمهایی نیز داوری خواهد کرد که در دل بحران اتخاذ شدهاند. اگر فردا از نوجوانان امروز انتظار مسئولیتپذیری، امید و سازندگی داریم، باید امروز نیز حق آنان را برای برخورداری از فرصتی عادلانه و انسانی به رسمیت بشناسیم.
وقتی جنگ هنوز پایان نیافته است، آغاز امتحان نباید به بهای پایان عدالت آموزشی تمام شود
