لیلةالرغائب؛ تحلیل مفهومی و جایگاه عبادی / دکتر محمدامین جامعی – پژوهشگر و مدرس دانشگاه

در گفتمان عمومیِ دینی، لیلةالرغائب غالباً با تعبیر «شب آرزوها» بازنمایی می‌شود؛ تعبیری که از منظر روش‌شناسی مفهومی، با نوعی کاهش‌گرایی معنایی همراه است و ظرفیت‌های معرفتی و تربیتی این مناسبت عبادی را به سطح تمنیات فردی تنزل می‌دهد. در حالی‌ که بر اساس تحلیل لغوی و شواهد روایی، لیلةالرغائب اساساً ناظر به تحول در ساحت اراده دینی انسان و گشودگی ویژه رحمت الهی است، نه صرف تحقق خواسته‌های شخصی.

مفهوم «رغائب» (جمع «رغیبه») در منابع لغوی کلاسیک، دلالت بر دو محور بنیادین دارد:
نخست، شدت میل و گرایش آگاهانه؛ به این معنا که رغبت، امری صرفاً احساسی نیست، بلکه بیانگر جهت‌گیری ارادیِ انسان به‌سوی یک ارزش برتر است. بر این اساس، لیلةالرغائب شبی است که در آن، گرایش انسان به عبادت و انس با خداوند، از حالت عادت‌مند خارج شده و به گزینشی آگاهانه و مسئولانه ارتقا می‌یابد.
دوم، کثرت عطا و بخشش؛ که ناظر به وضعیت خاص افاضه رحمت الهی در این شب است. از این منظر، «رغائب» بیانگر آن است که عطای الهی تابع «میل فعالِ بنده» و صدق نیت اوست، نه صرف التلفظ بالدعا.

از حیث تقویمی و عبادی، لیلةالرغائب به اولین شب جمعه از ماه رجب اطلاق می‌شود؛ مناسبی که از هم‌پوشانی دو ظرف زمانیِ برخوردار از فضیلت ذاتی شکل گرفته است. شب جمعه در منظومه معارف اسلامی، زمانی ممتاز برای بازاندیشی در نسبت انسان با خداوند و بازگشت آگاهانه به مسیر عبودیت محسوب می‌شود. در همین حال، ماه رجب به‌عنوان «ماه خدا» و از جمله ماه‌های حرام، ظرفی ویژه برای توبه، خوداصلاحی و تهذیب اراده دینی انسان معرفی شده است. تعبیر روایی «رجبُ الأصب» به‌روشنی بر تداوم و فراگیری رحمت الهی در این ماه دلالت دارد.

برآیند این دو مؤلفه زمانی، شبی را رقم می‌زند که در آن، ظرفیت پذیرش معنوی انسان افزایش می‌یابد و دعا، از یک کنش لفظی به فرایند تصمیم‌ساز تبدیل می‌شود. بنابراین، دعا در لیلةالرغائب نه ابزار تحقق آرزو، بلکه بیانی از عزم وجودی انسان برای بازتعریف مسیر زندگی خویش در چارچوب اراده الهی است.

از این‌رو، می‌توان گفت لیلةالرغائب بیش از آن‌که «شب آرزوها» باشد، شب تنظیم آرزوها و اصلاح افق خواستن است. کارکرد اصلی این شب، انتقال انسان از «خواستنِ بدون تغییر» به خواستنی همراه با توبه، تعهد و بازسازی اخلاقی است؛ امری که شرط اساسی تأثیرگذاری دعا در منطق دینی به‌شمار می‌آید.

در جمع‌بندی، لیلةالرغائب را باید مناسبتی راهبردی در تربیت معنوی انسان مؤمن دانست؛ شبی که در آن، پیوند میان دعا، اراده و کنش اخلاقی آشکار می‌شود و انسان می‌آموزد که اجابت الهی، در چارچوب حکمت، مصلحت و رشد وجودی بنده معنا پیدا می‌کند، نه در تحقق بی‌واسطه تمایلات فردی.